Gwint metryczny różni się od calowego jednostkami i sposobem opisu: w metrycznym średnicę i skok podaje się w milimetrach (np. M10×1,5), a w calowym średnicę w calach, a skok jako liczbę zwojów na cal (np. 1/4″-20 UNC). Różnić się może też kąt zarysu – metryczny ma zawsze 60°, a calowe 60° (amerykańskie UNC/UNF, NPT) albo 55° (brytyjskie Whitwortha, w tym popularne rurowe G). Dlatego śruby i nakrętki z obu systemów zazwyczaj do siebie nie pasują.
W skrócie
- Jednostki: metryczny – milimetry; calowy – cale (1 cal = 25,4 mm).
- Skok: w metrycznym odległość między zwojami w mm; w calowym liczba zwojów na cal (TPI).
- Kąt zarysu: metryczny 60°; calowy 60° (UNC, UNF, NPT) lub 55° (Whitworth, rurowy G i R).
- Hydraulika: „calowy” gwint rurowy 1/2″ ma w rzeczywistości ok. 21 mm średnicy – nazwa nie odpowiada wymiarowi.
Gwint metryczny – oznaczenia i budowa
Gwint metryczny ISO to najpowszechniejszy gwint złączny na świecie, stosowany w śrubach, wkrętach i nakrętkach. Ma trójkątny zarys o kącie 60°, a wszystkie wymiary podaje się w milimetrach.
Oznaczenie składa się z litery M i średnicy nominalnej w mm. Dla każdej średnicy istnieje skok zwykły (zgrubny), którego się nie dopisuje – np. M10 to gwint o średnicy 10 mm i skoku 1,5 mm. Gwint drobnozwojny oznacza się z podaniem skoku, np. M10×1,25 lub M10×1. Drobny skok stosuje się tam, gdzie połączenie ma być mocniej dociśnięte lub ścianka jest cienka.
Gwint calowy – kilka różnych systemów
„Gwint calowy” to nie jeden standard, ale cała rodzina. Łączy je to, że wymiary podaje się w calach, a skok jako liczbę zwojów na cal (ang. TPI, threads per inch). Najważniejsze rodzaje:
- UNC i UNF (Unified) – amerykańskie gwinty złączne o kącie 60°, w wersji zwykłej (UNC) i drobnozwojnej (UNF). Zapis 1/4″-20 UNC oznacza średnicę 1/4 cala i 20 zwojów na cal.
- BSW (Whitworth) – historyczny brytyjski gwint złączny o kącie 55° i zaokrąglonych wierzchołkach.
- Gwinty rurowe Whitwortha – walcowy G (norma ISO 228) i stożkowy R (ISO 7). Mają kąt 55° i to właśnie one są „calowymi” gwintami w polskich instalacjach wodnych i grzewczych.
- NPT – amerykański stożkowy gwint rurowy o kącie 60°.
Pułapka: cal w hydraulice to nie 25,4 mm
W gwintach rurowych liczba w oznaczeniu to rozmiar nominalny rury, a nie średnica gwintu. Przykład: G 1/2 ma średnicę zewnętrzną 20,955 mm i 14 zwojów na cal, choć pół cala to tylko 12,7 mm. Dlatego mierząc złączkę suwmiarką, nie da się „przeliczyć” wyniku na cale – trzeba skorzystać z tabeli gwintów rurowych.
Gwint metryczny a calowy – tabela porównawcza
| Cecha | Gwint metryczny | Gwint calowy |
|---|---|---|
| Jednostka | Milimetr | Cal (25,4 mm) |
| Opis skoku | Odległość między zwojami w mm (np. 1,5) | Liczba zwojów na cal (np. 20 TPI) |
| Kąt zarysu | 60° | 60° (UNC, UNF, NPT) lub 55° (BSW, G, R) |
| Przykładowe oznaczenie | M8, M10×1,25 | 1/4″-20 UNC, G 1/2, 1/2″ NPT |
| Normy | ISO (w Polsce PN-ISO) | ANSI/ASME (USA), BS, ISO 228 i ISO 7 (rurowe) |
| Gdzie spotkasz | Większość śrub, maszyn, aut i sprzętu w Europie i Azji | Sprzęt z USA, starsze maszyny brytyjskie, hydraulika, statywy foto |
| Zamienność | Zazwyczaj brak – nawet przy podobnej średnicy różni się skok i kąt | |
Gdzie spotkamy gwint calowy w Polsce?
Na co dzień mamy do czynienia prawie wyłącznie z gwintem metrycznym. Gwint calowy pojawia się głównie w kilku miejscach:
- instalacje wodne, gazowe i grzewcze – złączki, zawory, baterie i węże mają gwinty rurowe G lub R, np. 1/2″, 3/4″, 1″;
- sprzęt z USA – maszyny, motocykle, samochody i elektronika projektowane w systemie calowym;
- fotografia – mocowanie aparatu do statywu to gwint 1/4″-20;
- starsze maszyny brytyjskie – z gwintami Whitwortha.
Jak rozpoznać, czy gwint jest metryczny, czy calowy?
- Zmierz średnicę zewnętrzną suwmiarką. Wynik w okolicy pełnych milimetrów (6, 8, 10, 12 mm) sugeruje gwint metryczny; wartości typu 6,35 mm (1/4″) czy 9,5 mm (3/8″) – calowy złączny.
- Sprawdź skok grzebieniem do gwintów (wzornikiem). Ma osobne listki metryczne (w mm) i calowe (w TPI). Ten, który przylega bez szpar, wskazuje rodzaj gwintu.
- W hydraulice porównaj wynik z tabelą gwintów rurowych – średnica ok. 21 mm to zwykle G 1/2, ok. 26,4 mm – G 3/4.
- Nie wkręcaj na siłę. Śruba, która wchodzi tylko na dwa–trzy zwoje, a potem staje, ma najpewniej inny gwint. Dokręcanie kluczem zniszczy oba elementy.
- W instalacjach gazowych i ciśnieniowych korzystaj z dokumentacji producenta, a prace zleć uprawnionemu instalatorowi.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy można wkręcić śrubę calową w gwint metryczny?
Zasadniczo nie. Nawet gdy średnice są zbliżone, skok i często kąt zarysu się różnią. Śruba może wejść na kilka zwojów, ale przy dokręcaniu uszkodzi gwint i połączenie nie będzie trwałe.
Co oznacza M10×1,25?
To gwint metryczny o średnicy nominalnej 10 mm i drobnym skoku 1,25 mm. Sam zapis M10 oznacza ten sam gwint ze skokiem zwykłym, czyli 1,5 mm.
Dlaczego gwint 1/2 cala ma ok. 21 mm średnicy?
Bo w gwintach rurowych 1/2″ to rozmiar nominalny rury, a nie średnica gwintu. Gwint G 1/2 według ISO 228 ma średnicę zewnętrzną 20,955 mm.
Czym różni się gwint G od R?
Oba to rurowe gwinty Whitwortha o kącie 55°. G (ISO 228) jest walcowy i nie uszczelnia na gwincie – szczelność daje uszczelka lub o-ring. R (ISO 7) jest stożkowy i uszczelnia na gwincie, zwykle z taśmą lub pastą.
Jaki kąt ma gwint metryczny, a jaki calowy?
Metryczny ISO ma kąt 60°. Calowe amerykańskie (UNC, UNF, NPT) również 60°, a brytyjskie Whitwortha, w tym rurowe G i R – 55°.
